TÜRK DÜNYASININ BİLGESİ:CENGİZ AYTMATOV-SİNE MÜSLİM-MİLLİ GAZETE

 

Türk dünyasının bilgesi:CENGİZ AYTMATOV

 

SİNEMÜSLİM-MİLLİ GAZETE'DEN İKTİBAS-ÖMER ÇETRES(TARİHSİZ)


Türk sinema izleyicisinin unutamadýðý filmler arasýnda sayýlan Selvi Boylum Al Yazmalým’ýn esin kaynaðý Cengiz Altmatov, ''Gün Uzar Yüzyýl Olur'', ''Toprak Ana'', ''Cemile'' gibi dünyada hayranlýkla okunan onlarca eserin yazarý ve Türk dünyasýnýn bilgesiydi.
Almanya'nýn Nrünberg kentinde tedavi gördüðü hastanede vefat eden Cengiz Aytmatov, ''Selvi Boylum Al Yazmalým'', ''Gün Uzar Yüzyýl Olur'', ''Toprak Ana'', ''Cemile'' gibi dünyada hayranlýkla okunan onlarca eserin yazarý ve Türk dünyasýnýn bilgesiydi. Yönetmen Atýf Yýlmaz tarafýndan 1977 yýlýnda çevrilen, Kadir Ýnanýr ile Türkan Þoray'ýn baþ rollerini paylaþtýðý Türk sinemasýnýn baþyapýtlarýndan ''Selvi Boylum Al Yazmalým''ýn esin kaynaðýydý Cengiz Aytmatov... Yazarýn 1961 yýlýnda kaleme aldýðý ''Selvi Boylum Al Yazmalým'' adlý eserinden beyaz perdeye aktarýlan, Cahit Berkay'ýn müziðiyle belleklerde silinmez iz býrakan film, Cengiz Aytmatov'un Türk halkýna bir hediyesiydi.

Dünya edebiyat literatüründe sýkça kullanýlan ''Mankurt'' veya ''Mankurtizm'' kavramýnýn isim babasý da Cengiz Aytmatov'du... Aytmatov, insanýn kendi özüne yabancýlaþmasý neticesinde þahsiyetini ve kültürel hafýzasýný kaybetmesini, zihni yönden köleleþmesini, eserlerinde ''mankurtizm'' kavramýyla çarpýcý bir þekilde izah ediyordu. ''Beyaz Gemi'', ''Gün Uzar Yüzyýl Olur'', ''Cengiz Han'a Küsen Bulut'', ''Diþi Kurdun Rüyalarý'' gibi romanlarýnda Aytmatov, ''mankurtizme'', sýkça yer veriyordu.

''Gün Uzar Yüzyýl Olur'' adlý romanýnda belleði silinen Mankurt oðul, annesi Nayman Ana'yý öldürürken, aslýnda kendi geleceðini katletmiþ oluyordu. Annenin temsil ettiði barýþ, sevgi dolu yaþatýcý ve kapsayýcý deðerler bütünü, Mankurtlaþtýrýlmýþ, robot hale dönüþtürülmüþ kiþilikler için hiçbir önem taþýmýyordu...

Babasý rejim muhalifi iddiasýyla asýldý
Arkasýnda yeterli tanýtým ve lobi faaliyeti olmamasýna karþýn eserleri 154 dile çevrilen ve dünyanýn en önemli edebiyatçýsý olarak kabul edilen Aytmatov, Sovyetler Birliði'nin baskýcý idaresi altýnda dahi eserlerinde bireysel ve kültürel özgürlükleri cesurca iþlemekten çekinmemiþti. Eserlerinde mankurtlaþtýrmaya karþý çýkan Aytmatov, insaný dirilmeye, uyanmaya, aktif olmaya, töresine, örfüne, geleneðine ve geleceðine sahip çýkmaya çaðýrýyordu. Kitaplarý bütün dünyada hayranlýk duyularak okunan Cengiz Aytmatov, lirik, mitolojik ve kozmik unsurlar taþýyan seçkin, çarpýcý eserleriyle olaðanüstü bir yazar, bir fikir adamý ve Türk dünyasýnýn çaðdaþ bir bilgesi, yüzyýlýn güçlü kalemiydi.

Kýrgýzistan’ýn Talas eyaletine baðlý Þeker köyünde 1928 yýlýnda dünyaya gelen Aytmatov, babasý Törekul'un görevi nedeniyle bir süre Moskova'da eðitim gördü. Ýnsanlarýn farklýlýklarýnýn susturulmak istendiði ve asimilasyon politikalarýnýn yoðun bir þekilde yürütüldüðü Stalin döneminde, Aytmatov'un babasý ''rejim muhalifi'' iddiasýyla kurþuna dizildi. Annesi ve üç kardeþiyle yeniden Þeker köyüne dönen ve bu sýrada amcasý da Stalin yönetimince öldürülen Aytmatov, sýðýndýðý babaannesi Ayýmkan Haným ve halasý Karakýz'dan eski Kýrgýz efsanelerini, masallarýný ve halk türkülerini dinledi. Bu yüzden Aytmatov, eserlerinde sýkça yer verdiði efsaneleri ve halk kültürünü öðrendiði babaannesi ve halasý için ''beni yeniden doðuran iki insan'' diye bahsetti. II. Dünya Savaþý sýrasýnda Aytmatov, kolhozlarda katiplik, postacýlýk ve vergi memurluðu yaptý. Böylece vatandaþlarýný, kurumlarý, büyük acýlar karþýsýnda insanlarýn durumlarýný yakýndan tanýma imkaný buldu. Bütün bu deneyimlerini daha sonraki eserlerinde malzeme olarak kullandý.

Kýrgýzistan'da üniversite eðitiminin ardýndan yazýlar kaleme almaya baþlayan Aytmatov, ''büyük yaratýcý yeteneði'' nedeniyle 1956 yýlýnda Moskova'daki Yüksek Edebiyat Kurslarýna kabul edildi. Aytmatov'un bu sýrada kaleme aldýðý ''Cemile'' adlý eseri 1958 yýlýnda Sovyetlerin en önemli dergisi Novy Mir'de yayýnlandý. Ünlü þair, eleþtirmen Aragon'un yazýsýnda ''Cemile'yi dünyanýn en güzel aþk öyküsü'' diye nitelendirmesi bütün dünyanýn Aytmatov'u tanýmasýný saðladý.

Aytmatov, Sovyetler Birliði'nin en büyük sanatkarlýk ödülü sayýlan ''Lenin Edebiyat Ödülü''nü 1963 yýlýnda ''Bozkýrlar ve Daðlardan Masallar'' adlý öykü kitabý ile aldý. 1968 yýlýnda Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü'nü kazanan Aytmatov, ayný yýl Kýrgýzistan'ýn ''milli yazarý'' seçildi.

Aytmatov'un edebi seyri bu yýllarda hikayecilikten roman yazarlýðýna doðru kaydý. Ýlk romaný olan Toprak Ana, 1963 yýlýnda yayýnlandý. Yine ayný yýl yayýnlandýðý sýrada büyük heyecan uyandýran ''Elveda Gülsarý''yý kaleme alan Aytmatov, daha sonraki yýllarda çeþitli yayýn organlarýnda hikayelerini yayýnlatmaya devam etti. 1964 yýlýnda kaleme aldýðý ''Kýzýl Elma'' ve 1969'da ''Oðulla Buluþma'' hikayelerinden sonra, 1970 yýlýnda edebiyat dünyasýnda yanký bulan ''Beyaz Gemi'' romanýný neþretti. Aytmatov, daha sonra 1972'de ''Asker Çocuðu'' hikayesini, 1975'de Kazak yazar Kaltay Muhammedcanov'la birlikte ''Fuji-Yama'' adlý tiyatro eserini, 1976'da ''Sultanmurat'', 1977'de ''Deniz Kýyýsýnda Koþan Ala Köpek'' hikayelerini yayýnladý. 1980 yýlýnda kaleme aldýðý ''Gün Uzar Yüzyýl Olur'' romanýyla büyük yanký uyandýran Aytmatov, 1986 yýlýnda neþredilen ''Diþi Kurdun Rüyalarý'' isimli romanýyla da yazarlýk seyrini yerelden, evrensel alana taþýdý. Büyük Yazar, 1990 yýlýnda ise ''Beyaz Yaðmur'', ''Yýldýrým Sesli Manasçý'' ve ''Cengiz Han'a Küsen Bulut'' adlý romanlarýný okuyucuyla buluþturdu.

Aytmatov, 1978 yýlýnda ''Yüksek Sovyet Prezidium''u tarafýndan ''Sosyalist Ýþçi Kahramaný'' olarak ödüllendirilirken, 1983'de de ''Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü''nü ikinci kez kazandý. Gorbaçov döneminde Sovyet Parlamentosu Kültür ve Ulusal Diller Komitesi Baþkanlýðý ve Sovyet Yazarlar Birliði Sekreterliði görevlerinde bulunan Aytmatov, Sovyetler Birliði daðýlmadan önce Gorbaçov'un beþ danýþmanýndan biriydi.

Cengiz Aytmatov, edebi çalýþmalarýna ek olarak, 15 yýl Avrupa'da SSCB ve Kýrgýzistan'ýn büyükelçiliðini yaptý. Avrupa Birliði, NATO, UNESCO ve Benelüks ülkelerinde görev yaptý.

Nobel ödülüne aday gösterilecekti
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Baþkaný Prof. Dr. Sadýk Tural baþkanlýðýnda oluþturulan ''Cengiz Aytmatov Ýçin Nobel Komitesi'' Aytmatov'u 80. doðum yýlýnda Nobel'e aday göstermek üzere hazýrlýk yapýyordu.

Geçen yýl ekim ayýnda ''Hazar Þiir Akþamlarý''na katýlmak üzere Elazýð'a gelen Aytmatov'a, ''Türk Dünyasý Hizmet Ödülü'', Türk Edebiyat Vakfý tarafýndan ''Yaþayan En Büyük Yazar'' ödülü, Fýrat Üniversitesi tarafýndan ''Fahri Doktora'' unvaný, Elazýð Belediyesi'nce de bir parka ünlü yazarýn adý verilmiþti. Aytmatov, bir Rus televizyon kanalýnýn belgesel çekimleri için gittiði Tataristan'ýn baþkenti Kazan'da 16 Mayýsta ani böbrek rahatsýzlýðý geçirmesi üzerine hastaneye kaldýrýlmýþtý. 79 yaþýndaki yazar, 18 Mayýsta ambulans uçakla Almanya'ya nakledilmiþti. Öte yandan, Kýrgýzistan'da 2008 yýlý, ''Cengiz Aytmatov Yýlý'' ilan edilmiþti.

Almaya'da yoðum bakýmda bulunduðu hastanede vefat eden ünlü Kýrgýz yazar Cengiz Aytmatov, 14 Haziran'da Kýrgýzistan'ýn baþkenti Biþkek'te düzenlenecek resmi cenaze töreniyle topraða verilecek. Törene çok sayýda ülkeden devlet baþkaný, baþbakan ve bakan düzeyinde katýlým olmasý bekleniyor.

Ömer Çetres, Milli Gazete

  • E-Bülten

  • Sözlük

  • Müzik Yayını

    980449 Ziyaretçi