SOVYET EDEBİYATI'NIN KIRGIZ EDEBİYATI'NA ETKİLERİ-MUSTAFA ÇETİN

 

SOVYET EDEBİYATININ

 

KIRGIZ EDEBİYATINA ETKİLERİ

 

DR. MUSTAFA ÇETİN


Sovyet edebiyatı denilince açıkça görünen veya hissedilen bir Rus
edebiyatı etkisi hatta baskısı olduğu bir gerçektir. Çünkü, Orta Asya cum-
huriyetleri yazılı edebiyata(Ve bir anlamda da yerleşik hayata) geçmeye ça-
lışırken , Rus edebiyatı olgunluk dönemi eserlerini veriyordu. Hem ekono-
mik ve politik hem de kültürel bağlanmanın ardından bu konuda bağımsız


kalınabilmesi zaten imkansızdı.Gorki, Çehov ,Gogol gibi sanatçıların
 bilinen etkisi yanında bir de taklit ve uyarlamalara da rastlanıyordu.
Şolohov'un yıldızı bütün Sovyet dünyasında olduğu gibi buralarda da

parlamıştı.

Çoğu eserde izleri görülebiliyordu(27).Önceleri dıştan bir etki gibi görünen
 bu gelişme daha sonraları genç sanatçı adaylarının Moskova,
Leningrad gibi merkezlere gitmesi ile içeriye sirayet etmeye
 başlamıştı. Artık etki temelde görülüyor,tabiiymiş gibi algılanıyordu. 

Sovyet adı altında gizli Rus etkisinin varlığını olumlu veya

olumsuz olarak değerlendirmeye kalkışmak, ta başta yapılmış bir yanlışlık

olacaktır. Estetik, uslup, perspektif olarak pek çok şeyin gerekli olduğu
 söylenebilir. Fakat pek çok yanlışlığın olduğunun delili de günümüzde 
 açıkça anlaşılalabilmektedir. Bugünden o günlere bakarken tek 
bir bakış açısı kullanmak o günlerde yapılan yanlışlıklardan farklı

olmayacaktır.
 
Cengiz Aytmatov,o gün de bugün de aynı kriterlerle yargılanabilecek
Ender şahsiyetlerden biridir. Onu hem ortak paydada tutan hem de diğer

sanatçılardan ayıran pek çok alanda birden yükselmeyi sürdürmesi,gelenek-
seli evrensele taşırken Sovyet ideolojisi adına bilinen tavizlerin pek çoğuna
direnebilmiş olmasıdır. Aytmatov'la benzer tavrı sergileyebilen pek az

sanatçıdan söz edilebilir(28).



KIRGIZ EDEBİYATI

 


Kırgız edebiyatı,Ekim Devrimi'ne kadar sözlü geleneğini sürdürmüştü.
Devrim sonrasında da halk arasında devam eden bu gelenek,bilinen pek

çok engellemeye rağmen varlığını korudu.Pek çok eserin yazıya geçirilme-
siyle de genel coğrafyada da tanınmaya başladı.Kırgızların halk ansiklopedisi
niteliğindeki Manas Destanı,sosyal hayatı, savaşları,zafer ve yenilgileri
olanca detay ve sıcaklığı ile anlatan dev bir hafıza gibidir(29).Sayakbay
Karaliyev bilinen en büyük Manasçıdır(30).
Karaliyev'in derlediği Manas Destanı, kendi türünde dünyada bilinen en ha-
cimli eserdir. Derlemede yerleşik hayatı özendiren,faziletlerini anlatan bö-
lümlere rastlanması, Merkezi otoritenin göçebe Kırgızları yönlendirme ça-
balarının belirgin örneklerindendir. Eserin genel uslubu çerçevesinde ilave

edilen bu kısımlar yapaylığına rağmen bütünlüğü fazla zedelememiştir.

Bunundışında milliyetçiliği öven unsurlara,diğer milletlerle ilgili söylenenlere 
müdahale edildiği de bilinmektedir(30).
Kökleri 16.Yüzyıla kadar uzanan Manas Destanı'nın dışında,efsane ve

destanlardan da söz edilebilir.Bunların en önemlileri arasında Kede Han,
Koca Yaş(31),Canlı Mirza,Er Toştuk sayılabilir(32).
Rus kültürünün Orta Asya kültürüne girişi devrimden çok daha ön-
cesine uzanır.19.Yüzyılda Kaligül, Arslanbeg, Moldo Kuluç gibi ozanlar
milli ve dini eserler verirken Rus kültürünün etkisinde eserler de verilmeye

başlanmıştı. Togtogul Satılganov hem bu akımın hem de kadın yazarların
öncülerindendir. Bu dönemin diğer sanatçıları ise Barbi Alukov, Togolog

Moldo, Kalik Akiyev, Alumkul Usanbayev, Osmankul Bolebolayev'dir.Bu
arada Erkin Too adlı ilk gazete yayınlanmaya başlar.
1924 yılında ilk şiir dergisi Oktabr Epoch yayın hayatına başlar.Ne-
sir sahasında K.Bayalinov'un Acar adlı eseri dikkat çeker.Devrim öncesinde

bir kadının hayatından kesitler anlatılır.Bu dönemin en önemli dramaturgu
M.Tokobayev'dir.!930'ların dikkat çeken simaları arasında C.Bokonbayev,
C.Turusbekov,M.Elebayev,A.Osmanov,T.Umetaliyev,T.Sadıkbekov,K.Ma-
likov sayılabilir.
!940'lardan itibaren N.Baytemirov,U.Abdukaimov,M.Abdulkerimov
S.Beycanaliyev, I. Kasımbekov, B.Cakiyev, S.Eraliyev, M. Cangaziyev,A.
Aytbeyeva edebiyat dünyasında eser veren sanatçılardır.Bütün Sovyetlerde
Eleştiriye verilen önem Kırgız dünyasında da etkisini göstermiş,çok sayıda
eleştirmen yetişmiştir. K.Rahmetullin,O.Cakiyev,B.Kerimcanova,A.Saliyev
K.Asanaliyev,S.Umeteliyev,M.Borbugulov,C.Taştemirov gibi(33).
Kırgız edebiyatı,Orta Asya Türk edebiyatları arasında önemli bir ye-
re sahipti ve dış dünyada da tanınma imkanı buluyordu.Bunu sağlayan

Cengiz Aytmatov'un himayesi ile birlikte merkezi organların desteğiydi.

Birliğin dağılmasına kadar geçen sürede isim yapan diğer sanatçı si-
maları da şu şekilde sıralayabiliriz:Kasım Kaimov, Kamberali Bobulov,To-
neghan Kasımbekov,Şabdanbay Abduramanov,Beksultan Cakiyev,Abduka-
li Moldokmatov,Mar Bagiev,Mirza Gapurov,Kudaybergen Yaparov,Asım
Yakupbekov,Kenes Yusufov,S.Yetmisov,A.Saspayev(34).
Kırgız edebiyatının şüphesiz dünyaya açılan en önemli penceresi
Sovyet Edebiyatı adlı İngilizce,Almanca;Fransızca vs.gibi dillerde yayınla-
nan merkezi yayın organıydı.90'lı yıllara girilirken yayın hayatına son veren
dergi Kırgız edebiyatı örneklerine sıkça yer veriyorduDerginin bir sayısı da
Kırgız Edebiyatı özel sayısı olarak yayınlanmıştı(35).Kırgız edebiyatı için

dünyaya sunulan bir kaynak niteliği taşıyan dergide , belli başlı sahalardan
Örnekler,Nesir(36),şiir(37) üzerine önemli kritikler yer almıştı.
O dönemde bütün doğu blokunda olduğu gibi çocuk ve çocuk edebi-
yatına da büyük önem verilmişti.Güçlü bir yayın külliyatı vardı(38).Aytma-
tov'un da son dönem eserleri dışındaki pek çok eserinin çocuklara yönelik

versiyonları yayınlanmıştı.
Şu anda, pek çok sahadaki boşluk gibi edebiyat sahasında da derin bir

boşluk göze çarpıyor. Bu başta Kırgızlar olmak üzere bütün eski birlik
üyelerinde aynı seyri takip ediyor.Oldukça uzun bir süre başarılı edebi eser-
ler beklemek pek doğru olmayacaktır.Ama zaman içerisinde devrim öncesi
gücü tartışılmaz geleneğin yeni ve yaşanmış olan süreçle birleşerek önem-
li eserler vücuda getirebileceğini de söylemek yanlış olmayacaktır.

 

 

  • E-Bülten

  • Sözlük

  • Müzik Yayını

    980405 Ziyaretçi