KAZAK ŞAİRİ SAKEN SEYFULLİN VE ESERLERİ ÜZERİNE

 

http://www.turkishstudies.net/sayilar/sayi7/24%20KOKYBASSOVA%20G%C3%BClnar.pdf dosyasının html sürümüdür.
G o o g l e taradığı belgelerin otomatik olarak html sürümlerini oluşturur.
Page 1
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
KAZAK ŞAİRİ SAKEN SEYFULLİN VE ESERLERİ ÜZERİNE
Gülnar KOKYBASSOVA
ÖZET
Kazak Sovyet edebiyatının temelini atan büyük fikir adamı, yazar, şair
Saken Seyfullin Kazak Türkleri için çok önemlidir. Biz bu çalışmamızda
S.Seyfullin’in hayatını, eğitimle ilgili çalışmalarını, siyası çalışmalarını ve farklı
yıllarda yazılan eserlerini tanıtmaya, şiirlerinden örnekler vermeye çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: Kazak Edebiyatı, Ötken Künder, Birlik Derneği.
A STUDY ABOUT KAZAK POET SAKEN SEYFULLIN AND HIS WORKS
ABSTRACT
Saken Seyfullin, who laid the foundation of Soviet Kazak literature and is
known as a great mind, author and poet, is a very important name for Kazak
Turks. In this paper, we try to introduce S. Seyfullin’s life, studies on education,
political activities, and works written in different years and also try to give
samples from his poems.
Keywords: Kazak Literature, Ötken Künder, Birlik Union.
Saken (Sadvakas) Seyfullin, 15 Ekim 1894’te eski ismi Akmola olan
Jana-arka vilayetinin Nildi kasabasına bağlı Birinci Köy’de (Günümüzde
Jezkazgan vilayeti, Jana Arka ilçesi) doğmuştur.
S. Seyfullin’in babası Seyfolla Orta Jüz’ün Argın boyundan, annesi Jamal
Altay’ın Alsay boyundandır
.
Eğitim Durumu
S.Seyfullin ilk eğitimini köy imamından almış, Arapça okuma yazma
öğrenmiştir. Böylece İslâmi kıssaları, hikâyeleri bizzat okuma imkânı bulmuştur.
Babası Seyfolla, oğlunu 1904’da Nildi bölge idari yöneticisi Rus
Lavrenti’nin yanında kalıp, eşi Marta Temaseyevna’dan Rusça öğrenmesi ve
okula gidebilmesi için Nildi’ye gönderir
.
S. Seyfullin 1905–1908 yılları arasında Nildi’de bulunan Kazak – Rus
okulunda eğitim alır. Sonra 1908–1910 yılları arasında Akmola’daki üç yıllık
okulda eğitimine devam eder. 21 Ağustos 1913 tarihinde Sibirya Üniversitesi
adıyla bilinen Ombı Öğretmen Okuluna kabul edilir ve bölgenin iki öğrenciye
verdiği burstan birini kazanır. Bu okuldan 1916 yılında mezun olur.
Bu yıllar S. Seyfullin’in dünya görüşünün belirginleştiği, vatanseverlik
duyguları ile dolduğu, idari açıdan geniş ve kararlı düşünme nitelikleri kazandığı
yıllardır. Bu yıllarda Abay’ın başlatmış olduğu eğitim seferberliği de Kazak
bozkırlarında geniş yankı bulmuştur. Ombı’daki okulda iki yüzden fazla Kazak
öğrenci toplanır. Ombı siyasî, sosyal, edebî ve medenî etkinliklerin sık yapıldığı
bir şehirdir. Bu dönemde Ombı’da eğitim alan Kazak gençlerinin bir araya
toplanma fikri ortaya atılır. Bu fikri ilk önce Naymerden Alyanov belirtir. Nıgmet
Nurmahanov, Magjan Jumabayev ve Saken Seyfullin tarafından da desteklenir.
1914’de Kazak öğrencileri derneği kurulur.
Derneğin adı üzerinde
epeyce tartışma yapılır, “Ayna”, “İyilik”, “Gençler Cemiyeti” ve “Eğilim” gibi
Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Lehçeleri ABD Doktora
Öğrencisi. gulnar_kz @hotmail.com
1
T Kakişov, Önegeli Ömir, Jalın Baspası, Almatı 1976, s 15.
2
X Adibayev, M Bazarbayev, Ķazaķ Sovyet Ädebiyetı, Mektep Baspası, Almatı 1989, s 56.
3
S Saken, Öleñderi men Poemaları. Körkem Adebiyet Baspası, Almatı 1998, s 27
4
T Kakişoğlu, Magjan – Saken, Ķazaķ Universiteti Baspası, Almatı, 1999, s 13.
Kazak Şairi Saken Seyfullin ve Eserleri Üzerine
316
isimler teklif edilir. Sonunda “Birliğin olduğu yerde dirlik vardır” sözüne uygun
olarak derneğin adı S. Seyfullin’in teklif ettiği “Birlik” olur.
5
vreder
7
.
S. Seyfullin’in ilk şiir kitabı “Ötken Künder”, 1914’da Kazan şehrinde
“Matbuġat Kärimiya” adlı yayın evinden çıkar.
Eser yayımlandığında S.
Seyfullin yirmi yaşındadır. İlk kitabının gelirini “Birlik” fonuna de
9 Mart 1917’de “Asıġıp Tez Attandıķ” adlı şiirini yazan S. Seyfullin daha
sonra Akmola’ya gelip “Jas Ķazaķ” adlı bir dernek kurar, “Tirşilik” gazetesinin
çıkmasına yardımcı olur. Aynı zamanda Akmola’daki üç aylık öğretmenler
kursunda öğretmenlik yapmıştır.
1917’de “Kel Jigitter” şiirini yazar. Bu şiir Kazak Sovyet edebiyatında
yazılan ilk eser olarak bilinmektedir. 27 Aralık 1917’de Akmola’da Sovyet
hükümeti kurulur ve S. Seyfullin Sovyet eğitim bölümüne işe alınır. 1918 yılının
Şubat ayında Kommunist Partisine üye olur. 1 Mayıs 1918 tarihinde ünlü “Jas
Ķazaķ Marselezası” adlı şiirini yazar.
Devrim
4 Haziran 1918’de devrimci ayaklanmaları sonucunda, S. Seyfullin bir
grup arkadaşlarıyla ihtilal düşmanlarının eline düşer. “Memleket ve millet
güvenliği için tehlikeli adam” olarak görülür ve diğer mahkûmlarla beraber 5
Ocak 1919’da Petropavl hapishanesine gönderilir. Ataman Annenkoğlu’ nun
“Azap vagonu” nda ve Kolçak’ın Ombı toplama kampında 47 gün (24 Ocak – 12
Mart) işkence görür. 3 Nisan 1919’da Ombı toplama kampından kaçar, Temmuz
ayında köyüne gelir. İki ay dinlendikten sonra Avliye Ata (Günümüzde Taraz)
şehrine kaçmak zorunda kalır.
Devrimden Sonraki Çalışmaları
7 Mayıs 1920’de Akmola’ya geri döner Kolçak diktatörlüğünün sona
erdiği şehirde Sovyet çalışmalarını canlandırma hareketine katılır. Burada bölge
Yürütme Komitesi başkan yardımcısı olarak çalışır.
S. Seyfullin 1920’de sosyal ve siyasî faaliyetlerinin yanı sıra, edebî
eserleri üzerinde de çalışarak en önemli Sovyet şairleri arasında yer alır
1920 senesinin yaz ayında Kazak Otonom Cumhuriyeti’ni ilan etmek için
düzenlenen toplantıda devrim komitesi üyesi seçilen S. Seyfullin aynı zamanda
Kazakistan’ın Merkezi Yürütme Komitesinin Yönetim Kurulunda yer alır.
1921’de Akmola ve Semey illerinin Kazakistan’a dâhil edilmesi için girişimde
bulunan komitenin üyeliğine seçilir.
13 Haziran 1922’da “Eŋbekşı Ķazaķ” gazetesi redaktörlüğüne ve Halk
Sovyet Komiserleri başkanlığına seçilir.
Haziran 1922’de Kazak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk
Komiserleri Meclisi, S. Seyfullin’i eğitim halk komiserinin yardımcısı görevine
getirir.
Ekim 1922’de gerçekleşen III. Sovyet toplantısında Halk Komiserleri
Meclisinin Başkanlığını üstlenir.
30 Ocak 1923’te Bütün Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği çapında
düzenlenen X. Sovyet toplantısında SSCB’nin yürütme komitesine üye olur.
7 Nisan 1925’te Kazak Akademi bilim merkezinin müdürü olarak çalışır.
Aralık 1926’da Gulbaram Batırbek kızıyla evlenir
5
T Kakişoğlu, Ķızıl Suñķar, Kazakistan Baspası, Almatı, s.43
6
S Seyfullin, a.g.e,.s 6
7
A Konıratbayev, “Ķazaķ Sovyet Ädebiyetiniñ Ķızıl Suñķarı”, Lenin Jolı Gazetesi, 17 Ekim 1984. s 13.
8
K Kasenoğlu; A Törehanoğlu, “Ķızıl Ķırġının Ķurbandarı”, Türk Dünyası Tarih Dergisi,
(Çev: Hatice Şirin Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yay., İstanbul, Temmuz 1996, S. 115, s 31
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
9
T Kakişoğlu, “Sakenniñ Tarihtaġı Ornı Jayında”, Halık Kenesi Dergisi, Almatı 28 Eylül 1994, s 41
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
317
Gülnar KOKYBASSOVA
1925–1936
yılları
arasında
S.Seyfullin,
Kazakistan’ın
çeşitli
kurumlarında, eğitim merkezlerinde, üniversitelerinde çalışır. Akmola Yönetim
Komitesinin müdürü, idari bölümlerin yöneticisi, Kazak Sovyet Otonom
Cumhuriyeti Merkezi Yönetim Komitesinin Üyesi, Halk Eğitim Merkezinin müdür
yardımcısı, Bilim Merkezinin müdürü, Kazakistan Proleter Yazarlarının müdürü,
1927’de Kızılorda’daki Halk Eğitim Enstitüsü ve 1928’de Taşkent Kazak Pedagoji
Enstitüsünün müdürü, 1929’da Kazak Devlet Enstitüsünün doçenti, “Ädebiyet
Maydanı” dergisinin redaktörü, Kazak Komünist İletişim Enstitüsünde profesör
olarak çalışır
Kazak gençlerinin edebî topluluğuna başkanlık yapar, “Kedey Aynası
adlı yıllık araştırma dergisinin yayınlama çalışmalarına yardımcı olur.
İlmî Çalışmaları
V.V.Barthold’un 1926–1927 öğretim yılında Kazak Pedagoji Enstitüsünde
Türk- Moğol Halkının Tarihi” hakkında sunduğu bildirinin özetini yayımlama
işini S. Seyfullin üstlenir. Zor bir iş olmasına rağmen bu çalışma ona ufuk açar.
Boş zamanında Taşkent kütüphane ve arşivlerinde, Kazak halkının tarihi ve
zengin halk edebiyatı üzerinde birçok bilgi toplayıp, araştırmalar yapar.
S. Seyfullin Kazak halkının birçok edebî örneklerini derleyip, araştırıp,
yayınlar.
S. Seyfullin’in “Ķazaķtıñ Eski Ädebi Nusķaları” (1931) “Kazak
Edebiyatının Beyler Devri” adlı kitap ve antolojisi 1931’de tamamlanıp,
1932’de
basılır, “Batırlar Jırı”nın 1.cildi 1931’de,
2.
cildi
1933’te
yayımlanır.“Aķan Seri Aķtoķtı”, “Leyli Mejnün” adlı araştırmaları1932’de çıkar.
S. Seyfullin Kazak Türklerinin önemli şahıslarından; Akan Seri, Ibıray
Altınsarin ve Akmolla’nın şiirlerini derleyip, Şekerim Kudayberdioğlu’nun
Leyli Mecnunu” ile beraber 1932–1935 yıllarında baskıya hazırlar.
S. Seyfullin, Ä. Mametova, B. Maylin’le beraber 1933’te “Edebiyattanuv”
kitabını, Ö. Turmanjanov’la 1934’te 5. sınıfa uygulanan “Edebiyattanuv” ders
kitabını yayınlar.
Çeşitli Faaliyetleri
Mayıs 1936’da Kazak sanatı ve edebiyatının tanıtıldığı “Kazakistan
Sanatının On Günlüğü” kutlamaları Moskova’da büyük ses getirir. Bu kutlama
sırasında ilk Kazak yazarlarından S. Seyfullin’e Kazak Edebiyatı alanında yaptığı
çalışmalarından dolayı “Başarı” ödülü verilir.
Almatı şehrinde S. Seyfullin’in sanat ve ilmi çalışmalarının 20. yıl
dönümü kutlanırken, Moskova’da Kazakistan yazarlarının eserleriyle ilgili
araştırma, soruşturmalar başlamış, yazılan eserlerde suçlayıcı unsurlar
bulunmaya çalışılmıştır. Tehlikeli günler yaklaşmasına rağmen S. Seyfullin,
Rusların ünlü şairi Puşkin’in ölümünün 100. yıl dönümünü kutlamak için
kurulan millî komitenin üyesi ve “Ülkelik Birleştirme Organizasyon Komitesi”nin
başkanı seçilir. “Ädebiyat Maydanı” dergisi ve “Sosyalist Kazakistan
gazetesinde “Puşkin’in 100. Yıl Dönümü” adlı makalesini yayınlar.
Kanlı Kasırga
1937 yılının ilkbaharında ülkedeki siyasî ve sosyal durum değişmeye
başlamıştır. Moskova’da başlayan soğuk rüzgâr, Kazakistan’da da kanlı bir
kasırga haline dönüşmüştür. Bunun ilk belirtisi “Kazakistan Yazarlar Birliğinin”
soruşturmasına dair düzenlenen toplantılar olmuştur. Bu yok edici soğuk rüzgâr
bütün insanî davranışları değiştirmiştir. Öncü olan Kazak aydınlarını, yeni
10
T Kakişoğlu, Magjan – Saken, Ķazaķ Universiteti Baspası, Almatı, 1999, s 351
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
11
T Kakişoğlu, a.g.e, s 388.
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
Kazak Şairi Saken Seyfullin ve Eserleri Üzerine
318
seçilmiş vekilleri tutuklama, hapse atma “yarışı” başlamıştır. Bu infazın
kurbanları edebiyat ve medeniyetin en değerli temsilcileri, şair ve yazarları
olmuştur.
Kazak Edebiyatının bel kemiği kırılmaya çalışılmış: S. Seyfullin, B.
Maylin, İ. Jansügirov, vb şair ve yazarların edebiyat meydanından
uzaklaştırılması çalkantılı bir durum meydana getirmiştir. Açlıktan ölen iki
milyon üç yüz binden fazla insanın acısının üzerine takip ve sürgün neticesinde
yüz beş bin kişi tutuklanıp, yirmi iki bini kurşuna dizilmiştir.
Tutuklanması
S. Seyfullin 24 Eylül 1937’ tarihinde tutuklanmıştır. Halk düşmanı
olarak tutuklandığından 27 Eylül 1937’de partiden çıkarılmıştır.
S. Seyfullin’e yapılan suçlamalarda şunlar yer almıştır:
Kazak halkının milli partisi “Alaş” ta görev yapan, eserlerinden dolayı
“Milliyetçi Yazar” olarak suçlanan Magjan Cumabayev’ e yardımda bulunmak
Diğer bir suçlama ise 1927’de yazdığı “Tar Jol Tayġaķ Keşüv” adlı romanıyla
ilgilidir. Bu romandaki tarihi olaylar, Kazak halkının yaşayışı, şahıslar
üzerindeki görüşleri ve
onların tasviri Sovyet eleştirmenlerinin işini
güçleştirmişti.
S. Seyfullin’in duruşması 25 Şubat 1938’de, saat 4.40’ta başlamıştır. Bu
saat değerli şairin son anları olmuştur. Hapisteyken NKVD (Askeri İşlerle
İlgilenen Halk Komitesi) adamlarından beş ay süreyle işkence görmüştür.
Uydurma belgedeki suçlamaları S. Seyfullin “Görmedim, bilmiyorum, böyle
zulme katılmadım” diyerek kabul etmemiştir. Ama NKVD’ nin adamları S.
Seyfullin’e yapılan suçlamayı kabul ettirmek için, acımadan onu ayağından
tavana asıp tırnağını koparmışlardır.
Aklanması
S. Seyfullin 1957’de suçsuz bulunup, edebiyat ve medeniyetimizdeki
büyük emeği kabul görmüştür. “Alaş” insanlarına gösterilen hürmetten o da
nasibini almış, eserleri 1958 yılından itibaren araştırılmaya başlanmıştır.
Eserlerinin Araştırılması
S. Seyfullin’in hayatı, eserleri, sanatı, ilmî araştırmaları, yaşayış tarzı
hakkında yazılmış pek çok makale, hatıra, kitap, monografi bulunmaktadır.
S. Seyfullin’in değerli mirası, sosyal hayatı hakkında ünlü yazar Muhtar
Avezov şöyle demiştir; “Saken’ de başkasında olmayan iki farklı özellik vardır.
Birisi yalakalığı olmayan doğruluğu, ikincisi ise şairlik bilgeliğidir.”
Kazak Sovyet Edebiyatının kurucularından biri olan Sabit Mukanov, S.
Seyfullin hakkında kapsamlı makaleler ve “Saken Seyfullin” adlı piyes
yazmıştır. Ünlü tenkitçi Prof. Dr M. Ķaratayev onunla ilgili olarak “Kızıl At ve
Sosyalist Realizmi” adlı bir araştırma yapmıştır. S. Seyfullin hakkında ilk
monografik eseri yazan ünlü tenkitçi Prof. Dr. Serik Ķirabayev’in “Saken
Seyfullin” (1962), tenkitçi E. İsmaylov’ un “Aķın jäne Revaluytsiya” (1964),
yazar G. Müsirepov’un “Öner Jolında Küres”, T. Jangeldin’in “Saken Seyfullin
gibi eserleri vardır.
12
T Kakişoğlu, a.g.e,. s 417
13
T Kakişoğlu, a.g.e, s 421
14
T Kakişoğlu, a.g.e, s 416
15
O Söylemez, “Bağımsızlığının 10. Yılında Kazakistan Cumhuriyeti”, Türkler, C.19, Yeni Türkiye
Yayınları, Ankra 2002, s 352
16
T Kakişoğlu, Merey Ortalıķ Ġılımi Kitaphana Baspası, Almatı 2002, C I, s 359
17
T Kakişoğlu, age,. s. 592
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
18
A Ķanafin, “Saken Seyfullin”, Kazakistan Kommunisi Dergisi. Almatı 1977, S. 4, ss. 92- 94
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
319
Gülnar KOKYBASSOVA
İsmi efsaneye dönüşen şairin zor hayatı pek çok yazarımızın eserlerine
konu olmuştur. A. Tokmaġanbetov’un “Aķınnıñ Ömir Jolı”, S. Seythan’ ın
Bizdiñ Saken” adlı poemlerı, S. Taljanov’un “Seyfullanıñ Sakeni”, G.
Müsirepov’un “Kezdespey Ketken Bir Beyne” adlı eserleri S. Seyfullin’e
armağan olarak yazılan eserlerdir.
S. Seyfullin’in hayatı, eserleri üzerinde en kapsamlı araştırmayı yapan,
Kazak edebiyatçısı Prof. Dr. Tursınbek Kakişulı’dır. Ünlü Rus yazarı Maksim
Gorki’ nin fikri ile 1933 yılından itibaren “Harika İnsanların Hayatı” adlı eser
seri halinde çıkarılmaya başlanmıştır. Bu seri kitaplardan biri de 1972’de Orta
Asya ve Kazakistan çapında ilk kez T. Kakişoğlu’ nun yayınladığı “Saken
Seyfullin” adlı kitabıdır. Kitap “Molodaya Gvardiya” yayın evinde basılmıştı.
Rusça olarak çıkan eser yazarın senelerce gayretli, düzgün, sabırlı emeğinin
başarılı bir sonucudur. Bu eserin dışında T. Kakişulı S. Seyfullin hakkında
birçok kitap, makale yazmış; yüksek lisans, doktora tezlerine danışmanlık
yapmıştır. “Ķızıl Suŋķar”, “Saken Seyfullin”, “Saken Seyfullin, Önegeli Ömir,
“Saken Seyfullin: Mektep Oķuvşıları Üşin”, “Saken Süygen Suluvlar”,
“Saken Seyfullin: Gumurnama”, “Magjan – Saken”; S. Seyfullin hakkında
yazmış olduğu kitaplardır.
1984’de S. Seyfullin’in doğumunun 90. yıl dönümü, 1994’da ise 100. yıl
dönümü kutlaması yapılmıştır. 1978–1979 yıllarından itibaren Almatı’daki Al
Farabi Devlet Üniversitesinde “Sakentanuv
dersleri verilmektedir. Bu dersleri
Prof. Dr. R. Sızdık ile Prof. Dr. Tursınbek Kakişoğlu yürütmektedirler.
20 Şubat 1988’de Kazak SSR’nin Bakanlar Sovyeti’nin kararıyla eski ismi
Tselinograd’ta (şimdiki başkent Astana) S. Seyfullin’ müzesi açılmıştır. Müzede
on dört binden fazla özel eşya sergilenmektedir. Bunların arasında S. Seyfullin’in
resimleri, kitapları, evrakları, gazete ve dergileri, özel eşyaları ve ailesiyle ilgili
malzemeler bulunmaktadır.
Eserleri Üzerine
Sovyetler Birliği’nde 20. yüzyılın ilk yıllarında yaşayan şairlerin
eserlerindeki genel temalar; eğitim, demokratik düşünce ve yenilik olmuştur. S.
Seyfullin de bu konular üzerinde şiirler, hikâyeler, romanlar yazmıştır. İlk eseri
olan “Ötken Künder” adlı şiir kitabı 1914’te Kazan’da çıkmıştır. Bu kitabın ana
temaları: Kazak köylülerinin sosyal hayatı, sanat, bilim, medeniyet ve eğitimdir.
S. Seyfullin’in şairlik yoluna girmesini etkileyen ulu Kazak şairi Abay’dır.
Abay hakkında şiir yazmayan şair belki de yoktur. S. Seyfullin’in de Abay’a
armağan olarak yazdığı “Akın” şiiri ilk kitabı “Ötken Künder” de yer almıştır.
1922’de Orınbor’da yayınlanan “Asav Tulpar” adlı şiir kitabının Kazak
edebiyatında çok önemli bir yeri vardır. Sovyet döneminin en önemli ilkelerine
değinen bu eser S. Seyfullin’in şairliğinin üç dönemini içine almaktadır.
1. Devrimden önce yazmış olduğu aşk, sevgi, tabiat, peyzaj hakkındaki
şiirleri, çeşitli çevirileri ve edebi parodileri.
2. Bağımsızlık konularını işlediği ve doğa olaylarından felsefi anlam
çıkardığı şiirleri. “Jazgı Tünde”, “Könil”, “Savlem”, “Ötken Kün”, “Dalada”
şiirlerinde bunlar ele alınmıştır.
3. “Asav Tulpar” da işlenen başlıca konu - Annenkoğlu’nun “Azap
Vagonu”ndan kaçarken çektiği azap ve gördüğü zorluklardır. Şair hürriyet
özlemini şiirleri vasıtasıyla aktarmıştır. Şiirlerinde üzüntü, kaygı, acı çekme
motifleri yoktur; aksine vatan sevgisi, güzel kız, cesur yiğit, hürriyeti alkışlama
19
A. Ķanafin, “Saken Seyfullin”, Kazakistan Kommunisi. Dergisi, Almatı 1977, S. 4, ss. 92- 94
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
20
Kazak kültüründe belli şahıslar üzerinde çalışmalar yapmış olan araştırmacı ve yazarlar için bir
adlandırmadır. Örneğin: Abay ile ilgili çalışma yapanlar “Abaytanuvşı” Bu alan ile çalışanlara ise
“Abaytanuvşı” adı verilmektedir.
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
Kazak Şairi Saken Seyfullin ve Eserleri Üzerine
320
motifleri vardır. Bu eserler, insanî duygular yönünden ve ideolojik hedefi
gerçekleştirme isteği bakımından Kazak edebiyatı için yeni bir ufuk açmıştır. Bu
konuları içeren şiirleri şunlardır: “Tulparım”, “Saġındım”, “Ķamavdan”,
“Adasķandarġa”, “Şahit Bolġan Dostarıma”, “Türmeden Ķaşıp Şıķķanda”,
“Bizdiŋ Jaķta”, “Babalarıma”, “Tav İçinde”, “Şölde”, “Ķaşķınnıŋ Avılı”.
1924’te şairin “Dombıra” adlı şiir kitabı yayınlanmıştır. Bu kitabında
şair doğduğu yeri tasvir etmiş ve teknolojik gelişmeleri, insan gücünün neler
yapabileceğini ortaya koymuştur. “Altay”, “Jazġı Dalada”, “Lezde Artta
Ķaladı”,
“Bizdiŋ Savle”, “Jas Ķazaķ”, “Sarsen”, “Bizdiŋ Ulan”,
“Jetkinşegim Tartınba”, “Bulşıķ Et” bu türden şiirlerdir.
1926’da Kızılorda’da “Ekspres” adlı şiir kitabı çıkmıştır. Bu şiir kitabının
ana konuları, gurbet hasreti, anne özlemi, anne- çocuk sevgisi, memleketinin
güzellikleridir. “Ananıŋ Hatı”, “Anaġa Javap”, “Ķara Jer”, “Küzgi Küngi
Dala” “Mine Köl”, “Orman” gibi şiirleri bu türdendir.
“Turmıs Tolķınında”adlı şiir kitabı 1928’de basılmıştır. “Avıl Bayġus
Minekey”, “Ķarlı Ayazda”, “Izġırıķ Ayazda Kedey Avılı”, “Izġırıķ Ayazda
Jumat Üyinde”, “Kelinşek Oyı” adlı şiirlerinin yer aldığı bu eserinde işçi
hayatının güçlüklerini yansıtmıştır.
Yukarıda adı geçen eserlerin ortak konuları Ekim devrimidir.
S. Seyfullin edebiyatın diğer türlerine de birçok yenilikler getirmiş, Kazak
Türklerinin şiir geleneğini geliştirmiştir.
Şiirlerin dışında çeşitli konularda
birçok poema, roman, hikâye, tiyatro eserleri yazmıştır.
Poemaları
“Sovetstan” : Felsefî bir eseridir. 1925’te yazılmıştır. Eserde sadece
Kazakistan’ı değil, bütün Sovyet Birlini içine alacak şekilde bu yerlerin tarihi,
doğası, Kafkasya ile Altay, İdil ile Yayık (Kazakistan’da bulunan göller)
anlatılmıştır.
“Aķķuvdıŋ Ayrıluvı” 1925’te yazılmıştır. S. Seyfullin’in şiirlerinde
işlediği konular pek zengindir. “Kırmızı Küheylan”, “Dombıra”, “Kırmızı
Sungur”, “Dalga”, “Ekspres”, “Sır Sandık” gibi şiirlerinden sonra “Aķķuvdıŋ
Ayrıluvı” adlı şiirinde kuğuyu güzellik ve temizlik sembolü olarak kullanmıştır.
Şair, Arkada’ki altın kumları, gümüş suları, yeşil otları tasvir etmiştir. Kuğunun
göle gelişini yeni dirliğin ve güzelliğin başlangıcı olarak göstermiştir. İki kuğunun
sevgi bayramı kuğunun göle gelişiyle başlar. Acımasız birisinin kuğuyu
vurmasından sonra güzelliğin bir anda yok olduğunu, ikinci kuğunun yalnız
kalmaya razı olmayıp yukarıya uçarak aşağıya kendisini atışını çok güzel bir
üslupla anlatmıştır.
“Laşın Äŋgimesi”, “Ķızıl At” (1934): Ķızıl At”ta 1930 yıllarının
başlarındaki Kazakistan’da yapılan tarım işlerindeki olumsuzluklar ele
alınmıştır. Bu eserde ayrıca halkın eğitimi, sosyal hayatı, özgürlük, o dönemin
sorunları, zorlukları anlatılmış ve bulunabilecek çözümler göstermiştir.
“Albatros”: 1932’de yazılmış, 1933’de basılmıştır. Bu eserini V. İ. Lenin’e
armağan etmiştir. “Küheylanım, Lenin Bayrağının Altında, Düşmana Karşı,
İki Güç, Bizim Yerde, Düşman, Düşmanı Kovmak, Ben, Savaştan Savaşa,
Lenin Planı, Lenin Gitti” gibi bölümlerden oluşan eserde çeşitli konular ele
alınmıştır.
“Kökşetav”: Tarihi konu alan, tarihi şahısları her yönüyle anlatan
kapsamlı bir eserdir. “Kökşetav” tarihinden çeşitli mitolojik konuların
anlatımıyla başlar. Şair: yer, su, dağ, taş, isimleri hakkında Kazak halkının
21
Httm: www.karagandı.kz “Ķaraġandınıñ ädebi ömiri”.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
22
S Seyfullin, a.g.e,. s. 225
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
321
Gülnar KOKYBASSOVA
efsanelerinden yararlanmıştır. Eserin en önemli bölümü Kazak Kalmuk
ilişkisidir. Kazak destanlarında her zaman Kalmuklar ilk saldıran taraf olarak
bilinir. S. Seyfullin’in bu eserinde ise rahat yaşamlarını sürdüren Kalmuk
halkına ilk saldıran Kazak hanı Abılay olarak gösterilir
.
Roman
Kazak Sovyet edebiyatındaki en kapsamlı, ideolojik derinliği büyük,
sosyal görüşü zengin, değerini hiçbir zaman kaybetmeyecek eserlerden biri Tar
Jol Tayġaķ Keşüv”dir. Bu eser 1927’de yazılmıştır, 1936’da tekrar düzeltilmiş
ikinci kez basılmıştır. 1960- 1964 yıllarında Rusçaya çevrilmiştir.
S. Seyfullin bu kitabın önsözünde şöyle der: “Tar Jol Tayġaķ Ķeşüv
hikâyesinin ilk sayıları önce ‘Ķızıl Ķazaķıstan’ dergisinde yayınlanmıştır. Bu
sayılarda yazdıklarımı toplayıp, düzelterek ve yeni bilgiler ekleyerek bu kitabı
çıkardım. Amacım 1916, 1917, 1918, 1919 yıllardaki tarihî ihtilali, Kazakistan’da
gördüğüm ve bildiğim olayları kâğıda aktarmak bir iz bırakmaktı. Bu kitapta
birçok kişinin adı geçer. Maksadım birisini övüp, birisini kötülemek değil, onların
bu dönemlerde yaptıklarını, tarihe mal etmektir
Yazar romanına öğrencilik çağından itibaren gördüğü, duyduğu bütün
olayları yansıtmış. 1916 yılındaki ihtilalin gerçek yüzünü o zamanki
Kazakistan’ın durumunu, çeşitli partileri, onların programları ve amaçlarını net
bir şekilde vermiştir.
Uzun Hikâyeleri
“Ayşa” (1922), “Jubatuv” (1917): “Ayşa” hikâyesi 1922’de yazılmış,
daha sonra 1935’te düzeltilmiştir. “Ayşe” ve “Jubatuv” hikâyelerinin konusu
ortaktır, yani Kazak kadınlarıyla ilgilidir.
“Jer Ķazġandar” (1928): Hikâye tren yolunu yapmakta olan işçilerin
hayatını, çalışmalarını ele almıştır.
“Jemister” (1935): Bu hikâyedeki olay on beş yıllık bir sürecin olaylarını
kapsar. 1919 yılında başlayan hikâye, günlük yaşayışın hayattaki yansımaları
üzerine kurulmuştur.
“Bizdiŋ Turmıs”, “Sol Jıldarda”: Bunlar bazı sebeplerden dolayı
tamamlanmamış iki hikâyedir. İkisi de Kazak geleneklerini, yaşayış tarzını, milli
oyunlarını, atışmalarını, yarışlarını, giyinme tarzlarını anlatan hikâyelerdir.
Tiyatro Eserleri
“Baķıt Jolına” (1917):
Eser üç bölümden oluşan bir dramdır. Bu
dramın konusu XX. asrın ortak konusu olan kadın-erkek eşitliğidir.
“Ķızıl Suŋķarlar(1920): Şair burada halkın ihtilal zaferini felsefî
bakımdan anlatmıştır.
“Baht Jolu” ve “Ķızıl Suŋqarlar”: Bu eserlerin edebiyatımızda çağdaş
tiyatronun oluşmasında önemli yeri vardır.
Şiirlerinden Örnekler
1. Kel Jigitter
1. Gelin Yiğitler
Kazak Türkçesi:
Türkiye Türkçesi
Kel jigitter
Gelin yiğitler
Bolıñdar er
Cihangir olun
Jüykit,
Koşturun
Orġit tulpardı,
Koşturun küheylanı.
23
K, Alpısbayev, Kazak Adebiyeti, Atamura Baspası, Almatı 1992, s 73.
24
S Seyfullin, Tar Jol Tayġak Keşüv, Jazuvşı Baspası, Almatı 1977, s. 5
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
25
S Seyfullin,. Şıġarmalar, Jazuvşı Baspası, Almatı 1968, Cilt 3, s 288.
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
Kazak Şairi Saken Seyfullin ve Eserleri Üzerine
322
Jaz ķanattı
Kanadını aç
Silte ķattı,
Sert çırp,
Uyķıt örlet suñķardı.,
Uçur yükseğe sunguru
Zulımdıķ pen
Zulüm ile
Ädildiktiñ
Adaletin
Alısķanın aytayıķ.
Savaştığını söyleyelim.
Jer jüzinde
Yeryüzünde
Bay men kedey,
Zengin ile fakirin
Şabısķanın aytayıķ.
Koşuştuğunu söyleyelim.
Kedey süyer,
Fakir sevinir
Baylar küyer,
Zenginler kıskanır
Avızdan ot şaşayıķ
Ağızdan ateş saçalım.
Salıp uran,
Sesimizi yükseltip
“Kedey ķural”
Fakirler toplanın
Kedeyden top jasayıķ.
Fakirlerden bir grup oluşturalım.
2. Kökşetav
Kazak Türkçesi
Arķanıñ kerbez suluv Kökşetavı
Damılsız suluv betin juvġan javın.
Jan- jaķtan erteli keş bulttar kelip,
Juredi bilip ketip esen savın.
Seksen köl Kökşetavdıñ sayasında,
Ärķaysısı altın kese ayasında,
Avası dertke dava, jupar isi ,
Kökirek ķanşa jutsa toyasıñ ba?
Irġalġan kökke boylap ķaraġayı,
Ķasında kök jelekti äppaķ ķayıñ,
Jibektey jelmen şarpıp töñirekti,
Balķıtıp mas ķıladı iyis mayı.
Ķaraġay biyik şıŋdı ķıyalaġan
Eş adam onı barıp ķiya almaġan,
Şañķıldap tav jaŋġırtıp, şıñġa ķonıp,
Jalġız-aķ kök ķarşıġa uyalaġan.
Kökpenkök şıñ basınan munar ketpes,
Basına atsañ-daġı oġıñ jetpes,
Bir jutsañ Ķökşetavdıñ juparınan,
Ölgenşe kökiregiñnen ķumar ketpes.
Sarı altın Kökşetavdıñ erte keşi,
Tav men kün süyiskendey erkelesip,
Süvretti şejiresi ötken künniñ
Silekey aġızadı ertegisi.
Talay sır ertegini el aytadı,
Izıñdap tavdan soķķan jel aytadı.
Sırlasıp sıbırlasķan japıraķtar,
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
26
Kısaltılarak verilmiştir. S Seyfullin, Öleŋder Men Poemalar, Mektep Baspası, Almatı, 1993, s.112
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
323
Gülnar KOKYBASSOVA
Kyndiz- tüni küñirengen köl aytadı.
Tolġanıp tömen ķarap şal aytadı,
Tamsanıp- tañırķanıp bala aytadı,
Tav tastı tunjıragan küvä ķılıp,
Ot bası ķatın- ķalaş bäri aytadı.
Ertegi bolmasada hatta ķalġan,
Avzında şejireniñ ķartta ķalġan,
Ķarttardıñ bayan ķılġan äñgimesin,
Esitgen keyingiler jattap alġan.
2. Kökşetav
Türkiye Türkçesi
Arka’nın nazlı güzeli Kökşetav’ın
Devamlı güzel yüzünü yıkayan yağmur
Etraftan sabah akşam bulutlar gelip
Yürüyor öğrenip bilip hal hatırını.
Seksen göl Kökşetav’ın gölgesinde
Her birisi altın kâse değerinde
Havası derde deva, güzel kokusunu
Göğüs ne kadar yutarsa da doyum olmaz.
Göğe doğru sallanan çam ağacı
Yanında mavi yapraklı beyaz kayın
İpek gibi rüzgârla dalgalanıyor her yanı
Eritip sarhoş eden kokuları.
Yüksek tepeye uzanan çam ağacı
Hiçbir adam onu gidip kesememiş
Çığlık atıp dağ yankılandırıp tepeye konup
Yalnız mavi ala doğan yuva yapmış.
Masmavi zirvesinden sis arınmaz
Tepesine atsan dahi mermer ulaşmaz
Bir yutsan Kökşetav’ın havasından
Ölünceye dek göğsünden heves gitmez.
Sarı altın Kökşetav’ın sabahı akşamı
Dağ ile gün şımarıp öpüşmüş gibi
Resimli şeceresi geçmiş günün
Masalı akıtır salyanızı.
Pek çok sırlı masalı halk söyler
Vızıldayıp dağdan çıkan yel söyler
Sırlaşıp, fısıldayan yapraklar
Gece gündüz sızlanan göl söyler
Duygulanıp aşağı bakıp ihtiyar söyler
İmrenip, gururlanıp çocuk söyler,
Dağ taşı efkârla tanık olup
Ev halkı, kadın gelin hepsi söyler
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
Kazak Şairi Saken Seyfullin ve Eserleri Üzerine
324
Masal olmasa da mektupta kalan
Ağzında şecerenin ihtiyarda kalan
İhtiyarların anlattığı hikâyesini
İşitmiş sonrakiler ezberleyen.
3. “Bizdiŋ Jaķta
Kazak Türkçesi:
Şalķıġan bizdiñ jaķtıñ kölderi bar
Aġaştı biyik tavlı jerleri bar
Özen, suv, kölder jaylap, tav ķıstaytın,
Meymandos, berekeli elderi bar.
Jerine bizdiŋ jaķtıñ layıķ eri
Er palvan, añşı- mergen, änşil, seri
Jasınan jüyrik minip ösken bulan
Jav jürek, er köñildi jürekteri.
Ķızdarı bizdiŋ jaķtıñ ķara ķastı,
Tisine uķsatarsıñ mervet tastı
Sımbattı, körkem boylı tal şıbıķtay,
Mamıķ tös, suñġaķ moyın, sümbil şaştı.
Kızdarı bizdiŋ jaķtıñ ķara közdi,
Sırnayday davıstarı, tätti sözi
Ķızıl gül albıraġan erinderi,
Şıraylı aşıķ köñil bal minezdi.
(1919)
Bizim Tarafta
Türkiye Türkçesi:
Bizim tarafın gösterişli gölleri var
Yüksek ağaçlı dallı yerleri var
Irmak, su, göl yaylasında kış kışlayan
Misafirperver bereketli elleri var.
Bizim tarafın yerine lâyık eri,
Er, pehlivan, avcı, ozan, kahraman.
Küçüklükten küheylan binip büyüyen genç
Korkusuz, er gönüllü yiğitleri.
Kızları bizim tarafın kara kaşlı
Dişine benzetirsin inci taşı
Uzun boylu, güzel görkemli,
Yumuşak göğüs, uzun boyun, sümbül saçlı.
Kızları bizim tarafın kara gözlü
Güzel sesli, tatlı sözlü
Kırmızı gül, tatlı dudakları
Açık gönül, tatlı huylu.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
27
S Seyfullin, a.g.e, s. 18.
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
325
Gülnar KOKYBASSOVA
Kaynakça
Adibayev,H, Bazarbayev, M Ķazaķ Sovyet Ädebiyetı, Mektep Baspası, Almatı
1989.
Alpısbayev, K, Kazak Adebiyeti, Atamura Baspası, Almatı, 1992.
Kasenoğlu, K, Törehanoğlu, A Ķızıl Ķırġının Ķurbandarı, (Çev: Hatice Şirin) Türk
Dünyası Tarih Dergisi. Temmuz 1996.
Kakişoğlu, T Maġjan – Säken. Ķazaķ Universiteti Baspası Almatı, 1999
Kakişoğlu, T Merey, Ortalıķ Ġılımi Kitaphana Baspası, Almatı, 1992, C I,
Kakişoğlu, T Önegeli Ömir, Jalın Baspası, Almatı 1976
Ķanafin, A Saken Seyfullin, Kazakistan Kommunisi. Dergisi, Almatı 1977, S. 4,
Türkler, C 19, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002
Seyfullin, S, Öleñderi Men Poemaları, Körkem Adebiyet Baspası, Almatı 1998
Seyfullin, S, Öleñderi Men Poemaları, Mektep Baspası, Almatı 1993
Seyfullin, S, Tar Jol Tayġak Keşüv Jazuvşı Baspası, Almatı 1977
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 3/1 Winter 2008
  • E-Bülten

  • Sözlük

  • Müzik Yayını

    980687 Ziyaretçi